Feeds:
Berichten
Reacties

Posts Tagged ‘kermis’

Groninger Courant 6 mei 1800

Het Groningse publiek kon er geen genoeg van krijgen. Op het programma van de Concertzaal aan de Poelestraat staat opnieuw een illusionist. Een mechanicus dit keer, de mij onbekende Pierre, die blijkens de advertentie in de Groninger courant van 6 mei 1800 waanzinnig populair was.

De toverlantaarn is in de vermaakindustrie van die tijd een medium dat hard aan vernieuwing toe is. Het publiek wil bewegende beelden. Concertzalen worden daartoe omgetoverd tot een soort bioscopen waar mensen als Pierre hun fantasmagorie vertoonden. Het Groningse publiek kan zich in een sfeervol verlichte theaterzaal vergapen. Deze keer zijn het geen horrorbeelden maar allerlei toeristische vergezichten (klik plaatje aan, dan lees je welke):

Beweegende Beelden, en die niet minder dan bezield schynen te zyn, zullen door hunne werkzaamheden het schoonste der geheele voorstelling op een treffende wyze vermeerderen, en de Aanschouwers in de behoorlykste verrukking opgetoogen houden.

Read Full Post »

Illusionisten

Groninger Courant 2 mei 1800

Al bladerend door de Groninger courant kom je, eind 18e eeuw, regelmatig advertenties tegen van goochelaars. Dat waren natuur- en scheikundigen die bij uitstek in staat waren de wetenschap te populariseren.

De Duitse Paul Phylidor trad met een hele groep op en vermaakte de Groningers met mechanieke en optische kunstwerken. Hij staat bekend om zijn fantasmagorieën: optische horrorshows met duivels, spoken en skeletten.

Plaats van vermaak: de gewone Concertzaal in de Poelestraat. Om het publiek in de stemming te brengen en de spanning alvast op te voeren is de zaal verlicht met vele waskaarsen en beluistert men een oorstrelend muziekje.

De prijzen zijn niet kinderachtig: resp. 22, 11 en 5 1/2 stuivers voor de eerste, tweede en derde rang. Je kunt vooraf plaatsen reserveren, maar dat kost 2 stuivers vooruitbetaling.

Read Full Post »

Leidse kermis

Leydse courant 23 mei 1770

Als 21ste-eeuwer krijg je zelden goed zicht op de marktkraampjes van een kermis. Maar dankzij bovenstaande advertentie in de Leydse courant heb je ineens vier kramen in het vizier:

  • bij de Burcht staat P. Schierhout die Engelse kristallen kroonluchters verkoopt en meer van het type accessoires waar de interieurbladen tegenwoordig vol mee staan;
  • Samuel Tabor verkoopt, eveneens bij de Burcht, blauw Engels porselein (vermoedelijk Wedgewood?), geel Engels aardewerk en ander serviesgoed;
  • Madame Clabaut staat op de Hooglandsekerkgracht met vermoedelijk allerlei patroontjes;
  • Monsieur Beaumont werkt vanuit het weeshuis (wegens privacy?), ook aan de Hooglandsekerkgracht, en kan de Leidse heren voorzien van de prachtigste pruiken. Met drie jaar garantie.

Read Full Post »

Valse tanden

Binnenlandsche Bataafsche courant 4 januari 1800

Chocolade was in de 18e eeuw zo duur, dat de gemiddelde Nederlander er zich niet snel aan zou kunnen overeten. Misschien maar goed, want chocola is weliswaar een goddelijke spijs, maar slecht voor figuur en gebit.

Ik herinner me de Franse hofkletskous Saint-Simon, die in onsmakelijke bewoordingen schrijft over het rottingsproces dat zich in de onwelriekende mond van Lodewijk XIV voltrok. De vorst moest door een misgreep van een tandarts zelfs een stuk uit zijn bovengehemelte ontberen.

Eind 18e eeuw begon Simon Nathans aan zijn tandheelkundige tournee in Nederland. In de database van het Joods Historisch Museum zitten meer advertenties dan die uit de Binnenlandsche Bataafsche courant. De tandmeester vertoonde net als iedere andere kwakzalver zijn kunsten op kermissen en in logementen, en trok behalve kiezen ook veel bekijks. Een voor mij onbekende bron meldt dat Nathans:

‘met ongemene behendigheid en zonder de minste pijn de pijnverwekkende kiezen, tanden, ook dubbele of zogenaamde wolfstanden uit[trok], al waren ze afgebroken of aangezet’.

Uit de advertentie kun je opmaken dat hij ook schooltandarts was. Verder kon hij tanden wit maken, gaten vullen en neptanden plaatsen.

Of nepperds in je mond toen prettig zaten, betwijfel ik. George Washington droeg een kunstgebit, maar had ondraaglijke pijnen te verduren. Je ziet hem op schilderijen dan ook nooit lachen.

Read Full Post »

Dankzij Christian Gottfried Heinrich Geißler (1770-1844) kunnen we ons nog altijd een beeld vormen van het dagelijkse leven in de stad rond 1800. In Leipzig, in zijn geval. In 1804-1805 verschenen zijn driedelige Leipziger Meß-scenen, met fraaie afbeeldingen van kermisachtige taferelen in de Leipziger straten. In een mooi gekleurd omslag, zoals 19e-eeuwse omslagen er vaker uitzien:

MessescenenIk maak graag met Geißler een wandelingetje over de Leipziger Messe. Eerst zien we een paar spelers rond een tafelspel. Geen idee wat er gespeeld wordt, maar getuige de gespannen aandacht waarmee de omstanders toekijken, moet het een bekend kermisspel zijn geweest. Een soort balletjeballetje, maar dan anders.

Messe 1 GeisslerVervolgens komen we in een straat waar lappen, stoffen worden verkocht. Nu eens vanachter een eenvoudige kist als toonbank, dan weer los uit de hand. Links voor loopt een verkoper met enkele stalen onder de arm.

Messe 5 Geissler

Er staan ook kijkkasten opgesteld: reuzerarekieks waar je je kunt vergapen aan VIP’s en veldslagen. De voorloper van de peepshow, zeg maar.

Messe 4 GeisslerJe kunt er ook je toekomst laten voorspellen. Hoe dit hier gebeurt, kan ik niet goed zien. In elk geval niet met een kristallen bol of met kaarten.

Messe 3 Geissler’s Avonds is het feest op straat. Naar verluidt zijn het vooral de Russische Messe-gangers die in de Leipziger straten de boel op stelten zetten. Je herkent de ruige Russen onmiddellijk aan hun baarden, kozakkenkledij en uggs.

Messe 2 Geissler

Read Full Post »

Haagse kermis

Eind deze week begint de Haagse najaarskermis weer op het Malieveld. Een goede gelegenheid om het schilderij te laten zien dat Hendrik Pothoven (1726-1807) in 1781 maakte van de mei-kermis op het Buitenhof, bij de Gevangenpoort.

haagsekermispothoven

Jan Wagenaar beschrijft in zijn Vaderlandsche historie (1790, 2e druk) een grote brand op de Haagse kermis, in 1758. Eerst steekt hij de loftrompet over deze kermis der kermissen. Hij legt uit waarom die zo populair was: dáár kon de mondaine Hagenaar de allernieuwste modeartikelen kopen. De kermis bood dus een ander soort booster-vertier dan dat we tegenwoordig kennen:

Geene Jaarmarkt of Kermis in deeze Gewesten, haalt by de ’s Gravenhaagsche; behalven, dat deeze Hofplaats zelve veele en aanzienlyke Koopers uitlevert, en ten dien tyde veele Vreemden derwaards lokt, valt die Jaarmarkt een der vroegste in, en hebben dus de Verkoopers de kostbaarste Waaren, meest al den geheelen of voornaamen inslag, dien zy op volgende Kermissen tragten te verkoopen, in hunne wèl voorziene Kraamen.

Dan volgt het relaas over de brand. Die begon om half vier ’s morgens. Het moet nog donker zijn geweest. Iedereen sliep, maar blijkbaar lag de verkoopwaar al klaar voor de grijpgrage handen van het Haagse koperspubliek.

De brandhaard was een Douglas-achtige kraam met smeerseltjes, geparfumeerde watertjes en even welriekende oliën.

Op het Buitenhof stonden, naar gewoonte, eene menigte van Kraamen in ryen geschaard, omtrent op ’t midden, geraakte ’s morgens ten half vier eene Kraam, die welriekende Wateren en Oliën te koop veilde, in brand: de droogte en ligtheid der stoffe deezer draagbaare Winkelen, bragt te wege, dat drie Kraamen wel haast in volle vlam gloorden;

De sterke noordoostenwind was genoeg om het vuurtje aan te wakkeren. Vlammen grepen om zich heen. Overal vonken:

eene sterke Noordoostewind voerde de brandende stoffe, na de Kraamen, beneden den wind staande, met zulk een geweld, dat deeze bykans alle in brand geraakten; veele, die boven den wind stonden, kreegen door dwarlingen en terugkaatzingen zo veel ontsteekende vonken, dat zy een zelfde lot ondergingen, en, in minder dan een half uur tyds, vertoonde zich ’t geheele Buitenhof, als een Vuurpoel.

‘Goed en Leven liep gevaar’, schrijft Wagenaar. De eigenaren van de kraampjes waren ruw uit hun slaap gerukt. Verbijstering en verwarring alom. Iedereen probeerde het vege lijf te redden.

Alles geraakte in de Hofplaats op de been, de Schuttery en de Militie bezetteden de toegangen tot den Brand. De Brandspuiten werden aangevoerd, doch konden, van eenige noodwendigheden beroofd, den vereischten dienst niet doen, vóór dat het grootste gedeelte der Kraamen, en daar onder de kostbaarste, ten getale van zestig, in de assche verteerd waren. Eindelyk werd men meester van de woedende vlammen, die, door de boomen afgeweerd, de Huizen rondsom het Buitenhof staande onbeschadigd lieten.

Lees hier hoe de Haagse bevolking een inzamelingsactie hield om de gedupeerde kraameigenaren te helpen. Ik vraag me af waarom de brandweer niets kon uitrichten. In de nabij gelegen Hofvijver zit immers genoeg water?

Read Full Post »

Kermis

Kermis leek in de 17e en 18e eeuw veel op wat we nu circus noemen. Veel acrobaten, toneel, vrouwen met drie borsten en exotische dieren. Eind achttiende eeuw evolueert de kermis zich tot wat we nu nog kennen: het volksvermaak om met elkaar allerlei levensbedreigende situaties te overwinnen.

Hieronder twee prenten van de kermis (1804), gemaakt door de Leipziger illustrator Christian Gottfried Heinrich Geißler. Je ziet dat de booster – of die nu horizontaal of verticaal om z’n as draaide – al rond 1800 populair was.

Als je de prenten goed bestudeert (klik hier en hier), zie je hoe ze met mankracht worden aangedreven.

Malerische Darstellungen der Sitten, Gebräuche und Lustbarkeiten - I. Stadtgeschichliches Museum Leipzig.

Malerische Darstellungen der Sitten, Gebräuche und Lustbarkeiten - I. Stadtgeschichliches Museum Leipzig.

Malerische Darstellungen der Sitten, Gebräuche und Lustbarkeiten. Stadtgeschichtliches Museum Leipzig

Malerische Darstellungen der Sitten, Gebräuche und Lustbarkeiten - II. Stadtgeschichtliches Museum Leipzig

Read Full Post »

Older Posts »